واقعه کربلا از منظر حقوق بین الملل و حقوق اسلامی

و نيز موريس دو کبري، اين دانشمند بزرگ مسيحي پس از تمجيد و ستايش شکوه و عظمت روز عاشورا چنين مي‌گويد: «حسين(ع) براي شرف و ناموس و اجراي احکام اسلام و از بين بردن ظلم و ستم و جلوگيري از حيف و ميل مسلمين و حمايت از مستضعفين و بينوايان و به خاطر خدا از جان و مال و فرزند گذشت؛ اما زير بار استعمار نرفت پس بياييد ما نيز شيوه او را سرمشق خود قرار داده از زير دست استعمارگران خلاصي يابيم و مرگ با عزت را بر زندگي با ذلت ترجيح دهيم زيرا مرگ با عزت بهتر از زندگي همراه با ذلت است.» اين گونه دفاع و جان فشاني براي بشريت امروزه در حقوق بين‌الملل هم مورد قبول قرار گرفته است. مفهوم دفاع مشروع هم از منظر فقه اسلام و هم حقوق بين‌الملل مورد پذيرش قرار گرفته و به عنوان حقي براي اشخاص و دولتها به رسميت شناخته شده است.

شرايط مشروعيت دفاع در فقه، تجاوز يا حمله، (که تقسيم شده به تجاوز غير مشروع، امکان تجاوز، حال يا قريب‌الوقوع بودن تجاوز) قدرت، ضرورت، تناسب و پايبندي به اصول انساني و رعايت قواعد بشر دوستانه مي‌باشند و در حقوق بين‌الملل وقوع حمله مسلحانه، ضرورت، تناسب، هماهنگي با شوراي امنيت و رعايت مقررات جنگ و اصول بشر دوستانه مي‌باشد و ميان اين دو ديدگاه در اين زمينه اشتراکات زيادي وجود دارد.

فقهاي مسلمان معتقدند که اصل در اسلام، صلح است و نه جنگ. چنانچه قرآن کريم نيز در جاي جاي سوره‌ها و آيات بر صلح، آرامش، پرهيز از خشونت، راهبرد گذشت، حل اختلاف با شور و مشورت و تکيه بر اسلوب گفت‌و‌گوي مسالمت‌آميز در تصميم‌گيري‌ها تأکيد دارد؛ «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنتَ فَظّاً غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِينَ: پس به[برکت] رحمت الهى با آنان نرمخو[و پرمهر] شدى و اگر تندخو و سختدل بودى قطعا از پيرامون تو پراکنده مي‌شدند پس از آنان درگذر و برايشان آمرزش بخواه و در کارها با آنان مشورت کن و چون تصميم گرفتى بر خدا توکل کن زيرا خداوند توکل‏کنندگان را دوست مي‌دارد»(آيه 159 سوره مبارکه آل‌عمران). لذا در اسلام جنگي مشروعيت دارد که منطبق با مفهوم جهاد بوده و براي دفاع از مسلمانان و رفع ظلم باشد. در جنگ مقدس و يا جنگ براي دفاع از آزادي‌هاي والاي اسلامي‌، اهداف شخصي مطمح نظر نيست. بلکه دفاع براي برقراري صلح و امنيت است.

مسلمانان جملگي معتقدند که امام حسين(ع) در ميدان نبرد نيز خواهان جنگ نبود و موضع ايشان در معرکه کربلا دلالت بر صلح‌طلبي و امان‌خواهي داشت؛ امام کاري نکرد که دشمن انگيزه‌اي براي آتش‌افروزي جنگ داشته باشد کما اينکه همواره ياران خود را به اين امر توصيه مي‌فرمود که دشمن را انذار دهيد و اگر اثر نکرد و جنگي بپا شد؛ انگيزه شما تنها بايد برخاسته از ايمان و به‌خاطر اقامه حق باشد و بس. يزيديان که راه را بر فرزند رسول خدا بستند، عملکرد غير انساني آنان قبل از بروز جنگ حاوي نکات و رفتاري بود که دفاع مشروع را هم در فقه اسلامي‌و هم در حقوق بين‌الملل به دنبال دارد‌: 1 - وجود خطر تجاوز و حمله غريب‌الوقوع غير‌مشروع. 2 - ضرورت دفاع، بدين معني که مدافع هيچ راه ديگري براي دفع تجاوز يا خطر ندارد و تنها راه براي آن متوسل شدن به زور و قدرت بوده و دفاع منوط بر آن باشد و...

پس امام راهي به جز مبارزه با رهزنان و غارتگران و ظالمان نداشت. قواعد بشردوستانه در اسلام بيان مي‌دارد‌:‌ به غل و زنجير کشيدن چه در جنگ و چه در صلح، ممنوع شده است. کشتن پيران و از کار افتادگان و کسي که شروع به جنگ ننموده در اسلام تحريم شده است. شبيخون زدن بر دشمن را اجازه نداده است. عقاب قبل از ارتکاب جرم در اسلام مشروع نيست. فقط جنگجويان و هدف‌هاي استراتژيک مورد تعرض قرار مي‌گيرند. بريدن درختها و انداختن آتش و يا مسلط کردن آب بر دشمن ممنوع است مگر به اين که مجبور شويد. دژها و منازل دشمن را تخريب و منهدم کردن جز در موارد ضروري جايز نيست و... اين آموزه‌ها از جانب پيامبر مکرم اسلام در جنگها به سربازان اسلام آموزش داده مي‌شد و در مواقع بروز جنگ کرامت انساني زنان، کودکان و سالخوردگان و ساير اسرا کاملا رعايت مي‌شد. مشابه اين رفتارهاي انساني امروزه پس از قرنها در حقوق بشردوستانه بين‌المللي پذيرفته شده است. در عين حال، طرف مقابل؛ سپاه دشمن فاقد اين معيارهاي انساني بود که امام و ياران ايشان بدان زيبنده بودند. در آن روز گرم و پرحرارت سپاه اموي آب را بر ياران، خانواده و کودکان امام بست، تا به امام فشار بيايد و تن به حکم امويان دهد. همه همراهان امام از کودکان و زنان و پيران جملگي از شدت عطش رنج مي‌بردند. در خلال نبرد و پس از آن نيز دشمن اموي به بدترين شکل ممکن مرتکب جنايات بي‌شماري شد که از جمله آن کشتار کودکان، تکه تکه کردن اجساد شهدا و حتي سربريدن امام و ياران ايشان و کتک زدن زنان و کودکان بود. امام حسين (ع) براي نسل‌هاي آينده بشريت نهضتي را به يادگار گذاشت که با توسل به آن درد و رنج و آلام بشري تسکين مي‌يابد و فارغ از دين و مذهب و آيين، هر انسان آزاده اي مي‌تواند در اين دنياي طوفان زده ساحل نجات را پيدا کند. انقلاب امام حسين منحصر به محرم و عاشورا و يک روز خاص نيست. حسين (ع) ميراث همه بشريت است. حسين (ع) خلاصه همه خوبي‌هاست.

*حقوقدان